Nierówność prawa: Fiskus ponad wierzycielami

Mimo zmian w prawie upadłościowym fiskus i ZUS mają znacznie większe szanse na ściągnięcie należności od dłużnika niż inni wierzyciele. Powód? Błędnie sformułowany przepis w kodeksie postępowania karnego.

Klauzula antykumulacyjna

Zgodnie z art. 415 par. 1 kodeksu postępowania karnego w razie skazania oskarżonego lub warunkowego umorzenia postępowania w wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, obowiązek naprawienia – w całości lub w części – szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Dla wierzycieli to jeden z najważniejszych przepisów prawa proceduralnego. Ułatwia bowiem przy przestępstwach majątkowych i gospodarczych wyegzekwowanie należnych pieniędzy. Jak bowiem wiadomo, osoby, na które obowiązek zapłaty nakłada sąd karny, a nie cywilny czy administracyjny – są bardziej skore do płacenia. Tym bardziej że w wielu orzeczeniach podkreśla się charakter probacyjny nałożonego obowiązku (czyli uchylanie się od naprawienia szkody może doprowadzić do podjęcia warunkowo umorzonego postępowania).

Ale art. 415 par. 1 k.p.k. na nieszczęście wierzycieli ma jednak zdanie drugie. Ono zaś stanowi, że „nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono”. Jest to tzw. klauzula antykumulacyjna. Ustawodawcy chodziło o to, by przypadkiem w obrocie nie pojawiały się równolegle dwa tytuły egzekucyjne dotyczące tej samej zaległości. A więc wierzyciel walczący o zapłatę w sądzie cywilnym nie może się jej domagać przed sądem karnym, nawet jeśli wobec dłużnika wszczęto takie postępowanie.

Są równi i... równiejsi

Ale – co potwierdził w ostatnich dniach Sąd Najwyższy – od tej zasady jest wyjątek. Jeżeli bowiem wierzytelność stanowi należność publicznoprawną (np. niezapłacone podatki czy składki na ZUS), klauzuli antykumulacyjnej się nie stosuje. Innymi słowy: przedsiębiorca będący wierzycielem, który walczy o swoje pieniądze, jest nią ograniczony, a fiskus czy ZUS – nie. W efekcie organy te mogą dochodzić swojej należności równocześnie w ramach postępowania administracyjnego i postępowania karnego.

– Prawo powinno być równe dla wszystkich. Nie rozumiem, dlaczego w polskim systemie przedsiębiorca jest gorzej traktowany przy dochodzeniu należnych mu pieniędzy – stwierdza Dorota Wolicka, wiceprezes Związku Przedsiębiorców i Pracodawców.

Co ciekawe, Sąd Najwyższy – jak można wnioskować z opublikowanego uzasadnienia postanowienia – też nie do końca rozumie. Uważa jednak, że trzecia władza nie może zastępować pierwszej i drugiej przy stanowieniu prawa.

„Jest prawdą, że jak wynika to z (...) uzasadnienia projektu ustawy z 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (...) wprowadzenie w art. 415 k.p.k. klauzuli antykumulacyjnej miało »doprowadzić do uporządkowania zagadnienia kompensacji w procesie karnym, a w szczególności zminimalizować ryzyko powstania dwóch lub więcej tytułów egzekucyjnych bazujących na tej samej szkodzie (i krzywdzie), a przez to chronić oskarżonego (skazanego) przed koniecznością obrony za pomocą powództw przeciwegzekucyjnych«. (...) Rzecz jednak w tym, że powoływanie się na cel omawianej regulacji prawnej nie może się całkowicie odrywać od rozważanej już warstwy językowej (...)” – czytamy w uzasadnieniu SN.

Zaległość to nie roszczenie

Jakkolwiek bowiem cel stworzenia klauzuli antykumulacyjnej uprawnia do przyjęcia, że obowiązywać powinna ona tak podmioty prywatne, jak i publiczne, tak przepis został stworzony w sposób w oczywisty różnicujący pozycję firmy-wierzyciela i wierzyciela publicznego. W art. 415 par. 1 zd. 2 k.p.k. ustawodawca posłużył się bowiem pojęciem roszczenia. A je należy rozumieć w znaczeniu cywilistycznym. Składka ZUS-owska czy zaległość podatkowa mają zaś charakter należności publicznoprawnych, a nie roszczeń. W efekcie, jak przesądził Sąd Najwyższy, klauzuli antykumulacyjnej się do nich nie stosuje. Co to oznacza w praktyce? Zdaniem radcy prawnego Jerzego Kozdronia, byłego wiceministra sprawiedliwości, który odpowiadał za nowelizację prawa upadłościowego i stworzenie prawa restrukturyzacyjnego, każdy przejaw wzmocnienia organu państwowego jako wierzyciela względem podmiotów prywatnych jest ryzykowny.

– Państwo musi skutecznie ściągać podatki i składki, to oczywiste. Ale będzie co ściągać wówczas, gdy firmy będą funkcjonowały. A zatory płatnicze niestety są jedną z głównych przyczyn upadłości – wskazuje mec. Kozdroń. I dodaje, że właśnie z tego względu w art. 342 ustawy – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.) od 1 stycznia 2016 r. znacząco ograniczono katalog należności publicznoprawnych, które mają pierwszeństwo przy egzekucji. Tak, by dłużnik chcący spłacać swe zobowiązania, ale niebędący w stanie spłacić wszystkiego, płacił nie tylko fiskusowi czy ZUS-owi, lecz także innym przedsiębiorcom.

– Szkoda, że tym tropem ustawodawca nie poszedł w przypadku procedury karnej. Konsekwencje będą bardzo istotne. Raz, że karane osoby będą musiały wnosić powództwa przeciwegzekucyjne, gdy wyroki karny i administracyjny zbiegną się w czasie. A dwa, że skoro administracja publiczna swoje pieniądze ściągnie w ramach postępowania karnego, dla przedsiębiorców-wierzycieli może już nic nie zostać – konkluduje Dorota Wolicka.

Kiedy fiskus

. . : „Kto, wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”.

„Kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz ruchomą lub prawo majątkowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”.

Kolejność zaspokajania wierzytelności w razie upadłości

Kategorie wierzytelności – art. 342 prawa upadłościowego

Kategoria	Rodzaj wierzytelności
	● należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przypadające za trzy ostatnie lata przed ogłoszeniem upadłości ● przypadające za czas przed ogłoszeniem upadłości należności ze stosunku pracy (z pewnymi wyjątkami) ● należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów ● należności alimentacyjne oraz niektóre renty ● niektóre należności powstałe w postępowaniu restrukturyzacyjnym z czynności zarządcy lub dłużnika ● należności z tytułu kredytu, pożyczki, obligacji, gwarancji lub akredytyw lub innego finansowania przewidzianego układem przyjętym w postępowaniu restrukturyzacyjnym i udzielonego w związku z wykonaniem takiego układu, jeżeli upadłość ogłoszono w wyniku rozpoznania wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego nie później niż trzy miesiące po prawomocnym uchyleniu układu
	● inne należności, jeżeli nie podlegają zaspokojeniu w innych kategoriach, w szczególności podatki i inne daniny publiczne oraz pozostałe należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne
	● odsetki od należności ujętych w wyższych kategoriach w kolejności, w jakiej podlega zaspokojeniu kapitał, a także sądowe i administracyjne kary grzywny oraz należności z tytułu darowizn i zapisów
	● należności wspólników albo akcjonariuszy z tytułu pożyczki lub innej czynności prawnej o podobnych skutkach dokonanej na rzecz upadłego będącego spółką kapitałową w okresie pięciu lat przed ogłoszeniem upadłości, wraz z odsetkami

Postanowienie SN z 19 stycznia 2017 r., sygn. akt I KZP 15/16