Przepisy nie wymagają od organów władzy przekazywania informacji o liczbie dokumentów, które do nich wpłynęły. To błąd.
Zgodnie z art. 14 ustawy z 11 lipca 2014 r. o petycjach (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 870) podmiot właściwy do rozpatrzenia petycji co doku do 30 czerwca powinien opublikować na swojej stronie internetowej lub stronie internetowej obsługującego go urzędu zbiorczą informację o petycjach rozpatrzonych w roku poprzednim. Ten sprawozdawczy obowiązek obejmuje dane dotyczące w szczególności liczby, przedmiotu oraz sposobu załatwienia petycji. Posłużenie się przez ustawodawcę zwrotem „w szczególności” prowadzi do wniosku, iż wyliczenie to ma charakter przykładowy i roczne zestawienia petycji mogą zawierać więcej informacji. Analiza portali internetowych urzędów pozwala na sformułowanie wniosków nie tylko o sposobie podejścia instytucji do realizacji swoich obowiązków, ale również o świadomości społecznej obywateli.
Z danych przedstawionych w tabeli wynika, iż liczba petycji wnoszonych do podmiotów władzy publicznej o zasięgu centralnym utrzymuje się na zbliżonym poziomie. W przypadku instytucji lokalnych dostrzegalna jest jednak (poza nielicznymi wyjątkami) nieznaczna tendencja wzrostowa. Zastanawiająca jest natomiast znikoma (w stosunku do wielkości miast) liczba petycji rozpatrzonych przez rady miast oraz prezydentów Katowic i Łodzi. Stan ten wymaga niewątpliwie dokonania analizy przez włodarzy tych miast.

Skierowane a rozpatrzone

Co istotne, ustawa o petycjach stanowi o obowiązku sprawozdawczym odnoszącym się do „petycji rozpatrzonych”, czyli załatwionych w poprzednim roku np. przez skierowanie do wnoszącego petycję stosownego zawiadomienia o sposobie zakończenia sprawy. Przepisy prawa nie wymagają zatem od adresatów petycji przekazywania informacji o liczbie dokumentów, które do nich wpłynęły. Takie zestawienia są jednak prezentowane przez niektóre instytucje, np. Ministerstwo Finansów. Działanie to zasługuje na uznanie.
Niektóre urzędy (np. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji) w corocznym zestawieniu podają informację o „liczbie petycji podlegających rozpatrzeniu przez MSWiA”, co jednak nie jest tożsame z liczbą pism rozpatrzonych w danym roku. Zasadnicza różnica sprowadza się bowiem do możliwości złożenia petycji w danym roku (np. 2018) a rozpatrzenia jej przez urząd w roku następnym (2019). Z kolei Urząd Miasta Poznania w zbiorczej informacji za 2018 r. podaje „liczbę petycji, która wpłynęła do Prezydenta Miasta Poznania”, pomijając milczeniem liczbę wniosków rozpatrzonych w tym okresie.

Konieczne zmiany w prawie

Na tym tle trafny wydaje się zatem postulat o konieczności dokonania zmiany art. 14 ustawy o petycjach przez nałożenie na podmioty obowiązku zamieszczania kompleksowej informacji obejmującej liczbę petycji zarówno wniesionych do urzędu, jak i przez niego rozpatrzonych w danym roku. Ustalenie, ile faktycznie petycji zostało rozpatrzonych przez poszczególne instytucje w poszczególnych latach, nie jest bowiem dziś czynnością prostą i wymaga nakładu czasu.
Niezbędne jest także dołożenie przez władze miast należytej staranności w zakresie przestrzegania terminów publikowania zbiorczych informacji o petycjach rozpatrzonych w roku poprzednim. Występują bowiem przypadki udostępniania takich informacji ze znacznym opóźnieniem (np. Urząd Miasta Biała Podlaska).

Potrzebna promocja

Kolejnym problemem, który wymaga zasygnalizowania, jest brak działań promujących petycje. W listopadzie 2018 r. skierowałem w trybie wynikającym z ustawy o dostępie do informacji publicznej zapytanie do prezydentów polskich miast „Czy i jakie działania zostały podjęte w latach 2017–2018 w celu promocji prawa petycji wśród mieszkańców miasta i innych podmiotów?”. Z zebranych informacji wynika, iż niektórzy włodarze miast (np. Kielc, Sandomierza, Zamościa, Włocławka, Konina, Siedlec, Ostrołęki, Piły, Sieradza) nie dostrzegają potrzeby promowania petycji, ograniczając się do realizacji obowiązków wynikających z ustawy o petycjach. W niektórych przypadkach (np. Przemyśl, Opole, Tarnów) promocja petycji utożsamiana jest z przestrzeganiem przez miasto wymogu zamieszczenia skanów petycji na stronie BIP oraz zbiorczych zestawień petycji.
Takie bierne podejście wymaga zmiany, ponieważ nie uwzględnia istoty petycji będącej formą dialogu z władzami gminy i miasta. Składając petycję, mieszkaniec sygnalizuje problem, prezentując jednocześnie propozycję jego rozwiązania. Może ona dotyczyć m.in. bezpieczeństwa, komunikacji miejskiej, stanu ulic i chodników, ścieżek rowerowych, placów zabaw, działalności straży miejskiej, rozbudowy przedszkoli, szkół, ekologii i wielu innych ważnych spraw mieszczących się w zakresie zadań organów gminy bądź miasta. Skoro dzięki petycjom lokalne władze pozyskują bezpośrednio od zainteresowanych obywateli informację o wybranych obszarach funkcjonowania gminy/miasta, to w ich interesie powinno leżeć zachęcanie mieszkańców do ich składania.
Władza otwarta na dialog to taka, której zależy na promowaniu prawa petycji i dialogu z członkami wspólnoty. Cel ten można osiągnąć poprzez utworzenie folderu „petycje” na stronie internetowej gminy/miasta, opublikowanie interaktywnego formularza petycji, promocję tej instytucji w mediach społecznościowych, przybliżanie jej w trakcie spotkań przedstawicieli władz z uczniami lokalnych szkół, a także uwzględnienie problematyki petycji w corocznych raportach o stanie gminy składanych przez wójta/burmistrza/prezydenta corocznie do 31 maja na podstawie art. 28aa ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 506 ze zm.).
Choć wyliczenie to ma charakter przykładowy, nie ma wątpliwości, iż niezbędne jest dokonanie przez władze gmin i miast stosownej refleksji, której wymiernym skutkiem będzie podjęcie działań zmierzających do upowszechniania wiedzy o petycjach wśród mieszkańców oraz zwiększenie liczby petycji wpływających do organów władzy publicznej.
Nazwa instytucji Liczba rozpatrzonych petycji indywidualnych
2016 r. 2017 r. 2018 r.
Sejm 102 160 160
Senat 74 75 75
Prezydent 53 60 60
Rada Ministrów 10 10 10
Rzecznik Praw Obywatelskich 5 6 6
Ministerstwo Finansów 58 80 80
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji 25 41 23
Ministerstwo Sprawiedliwości 47 102 60
Ministerstwo Środowiska 62 57 70
Urząd Miasta Warszawy 71 85 101
Urząd Miasta Katowice 14 16 10
Urząd Miasta Krakowa 17 27 36
Urząd Miasta Łodzi 14 11 15
Urząd Miasta Wrocławia 40 55 62
Urząd Miasta Gdyni 25 12 12