statystyki

O niedziałaniu prawa wstecz, czyli rozszerzenie domniemania przestępczego pochodzenia mienia

autor: Wojciech Hermeliński, Barbara Nita-Światłowska04.04.2017, 10:07; Aktualizacja: 04.04.2017, 10:55
paragraf prawo

Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wielokrotnie podkreślał, że ustawa wprowadzająca odpowiedzialność karną lub ją zaostrzająca nie może działać wsteczźródło: ShutterStock

Przedstawiciel ministra sprawiedliwości twierdził w Senacie, że rozwiązanie przewidziane w art. 23 ustawy nowelizującej kodeks karny nie jest równoznaczne z działaniem prawa wstecz, bo nie zmienia definicji czynu zabronionego ani kary za przestępstwo. Ten argument jednak nie jest przekonujący

Przyjęty 23 marca 2017 r. przez Sejm projekt nowelizacji ustawy z 24 lutego 2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1186, druk senacki nr 436, druk sejmowy nr 1382) dotyczy – jak głosi jego uzasadnienie – wprowadzenia do polskiego prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego zmian poprawiających efektywność mechanizmów służących pozbawianiu sprawców przestępstw korzyści osiągniętych z popełnienia czynów zabronionych. Celem noweli jest także wykonanie dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/42/UE z 3 kwietnia 2014 r. w sprawie zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii Europejskiej. Uchwalone przez Sejm przepisy wprowadziły instytucję tzw. rozszerzonego przepadku mienia sprawcy przestępstwa, w tym także przepadku bez wyroku skazującego, a nadto ustawodawca zdecydował, że domniemanie przestępczego pochodzenia mienia ma dotyczyć nie tylko mienia nabytego w czasie popełnienia przestępstwa (jak jest obecnie), lecz również, na zasadzie przyjęcia fikcji prawnej, mienia nabytego w ciągu 5 lat przed jego popełnieniem. W art. 23 proponowanej ustawy nowelizującej stwierdzono, że wskazane przepisy w brzmieniu nadanym nowelizowaną ustawą stosuje się także w postępowaniach dotyczących czynów popełnionych przed dniem jej wejścia w życie.

Ani kara, ani środek karny

Poniższe uwagi wiążą się z uregulowaniem proponowanym w art. 23. Przepis ten wyłącza stosowanie art. 4 par. 1 kodeksu karnego oraz art. 2 par. 2 kodeksu karnego skarbowego w odniesieniu do materii objętej projektowaną ustawą, co nasuwa zastrzeżenia ze względu na obowiązywanie zasady niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit). Zdaniem projektodawców zaproponowane rozwiązanie wyłączające stosowanie art. 4 par. 1 kodeksu karnego oraz art. 2 par. 2 kodeksu karnego skarbowego nie jest równoznaczne z działaniem prawa wstecz, gdyż ustawa o konfiskacie nie zmienia definicji czynu zabronionego ani kary za przestępstwo, rozbudowuje tylko zakres przepadku oraz sposób jego stosowania. W uzasadnieniu projektu podkreślono, że wskazane w art. 23 przepisy obu kodeksów nie odnoszą się do kar ani środków karnych, a zmiana zakresu i sposobu stosowania regulacji składających się na konstrukcję przepadku nie narusza zasady lex retro non agit prawa karnego, „gdyż przepisy te nie mogą być uznane za zaostrzające z mocą wsteczną wymiaru kary za popełnienie przestępstwa”.

Nie kwestionujemy zasadności stosowania instytucji służących pozbawieniu sprawcy mienia pochodzącego z przestępstwa, w tym rozszerzonego przepadku, którego pierwowzór znany jest notabene polskiemu prawu karnemu skarbowemu już od czasów ustawy karnej skarbowej z 1971 r., i nie wypowiadamy się tutaj o prawidłowości ujęcia tej instytucji we wskazanym na wstępie projekcie. W naszej ocenie jednak proponowany art. 23 nie może być zaakceptowany ze względu na fundamentalną, obowiązującą nie tylko w sferze prawa karnego, zasadę niedziałania prawa wstecz.

Przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa nie jest środkiem karnym, gdyż nowelizacją z 20 lutego 2015 r. został usunięty z katalogu środków karnych i obecnie jest ujęty w rozdziale Va kodeksu karnego zatytułowanym „Przepadek i środki kompensacyjne”. Obecnie nie jest on zatem ani środkiem karnym, ani środkiem kompensacyjnym, natomiast niewątpliwie jest innym środkiem penalnym. Świadczy o tym jego wielofunkcyjność przejawiająca się zarówno w charakterze środka prewencyjnego, jak i – jako majątkowej sankcji karnej – represyjnego. Bez wnikania w istotę charakteru tego środka, podkreślenia wymaga, że w orzeczeniach sądowych zapadających już po wejściu w życie wskazanej powyżej ustawy nowelizującej z 2015 r. (tj. po 1 lipca 2015 r.) przyjmuje się, iż zmiana istoty przepadku, a konkretnie jej przekwalifikowanie ze środka karnego na środek kompensacyjny, podlega regule międzyczasowej (tj. regule rozstrzygania kolizji przepisów w czasie) określonej w art. 4 par. 1 k.k. (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 9 września 2015 r., sygn. II AKa 129/15). W zakresie przestępstw skarbowych, wykroczeń skarbowych oraz wykroczeń przepadek orzekany jest w charakterze środka karnego.


Pozostało 73% tekstu

Prenumerata wydania cyfrowego

Dziennika Gazety Prawnej
9,80 zł
cena za dwa dostępy
na pierwszy miesiąc,
kolejny miesiąc tylko 79 zł
Oferta autoodnawialna
KUPUJĘ

Pojedyncze wydanie cyfrowe

Dziennika Gazety Prawnej
4,92 zł
Płać:
KUPUJĘ
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy INFOR Biznes. Kup licencję

Polecane

Reklama

Twój komentarz

Zanim dodasz komentarz - zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.

Widzisz naruszenie regulaminu? Zgłoś je!

Galerie

Polecane