Prawo budowlane nie zawiera definicji samowoli budowlanej. Przyjmuje się jednak, że jest nią budowa obiektu bez pozwolenia, bez zgłoszenia lub pomimo wniesienia sprzeciwu do zgłoszenia. W praktyce do samowoli budowlanych dochodzi często już w trakcie użytkowania obiektu.

Właściciele decydują się na jego nadbudowę lub rozbudowę (dobudowanie ganku, tarasu lub nawet piętra), nie występując o pozwolenie na budowę. Działania takie również są traktowane jak samowola.

Legalizacja

Jeżeli inwestor dopuści się samowoli, to inspektor nadzoru budowlanego powinien nakazać rozbiórkę obiektu. Ta reguła nie jest jednak bezwzględna i prawo budowlane przewiduje wyjątki. Wcześniej jednak musi być przeprowadzone postępowanie legalizacyjne.

Z możliwości zalegalizowania samowoli można skorzystać, jedynie gdy określona budowa jest zgodna z przepisami o zagospodarowaniu i planowaniu przestrzennym, a w szczególności z ustaleniami obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo ostatecznej decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu.

466 samowoli budowlanych zalegalizowano w 2011 r.

Budowa nie może też naruszać przepisów, w tym techniczno-budowlanych, w zakresie uniemożliwiającym doprowadzenie obiektu lub jego części do stanu zgodnego z prawem.

Potrzebne dokumenty

Inwestor, którego obiekt spełnia te wymagania, może zalegalizować swoją samowolę. Musi jednak przedstawić liczne dokumenty, które mu to umożliwią. Pierwszym jest zaświadczenie wójta, burmistrza lub prezydenta miasta o zgodności budowy z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Jeśli takiego planu nie ma, to właściciel musi przedstawić ostateczną decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, a także cztery egzemplarze projektu budowlanego. Do nich trzeba dołączyć opinie, uzgodnienia, pozwolenia i inne dokumenty wymagane przez szczegółowe przepisy (np. prawo ochrony środowiska, ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).

Wymagane jest także zaświadczenie, że osoby, które wykonywały projekt budowlany, są wpisane na listę odpowiedniego samorządu zawodowego, a więc mają stosowne uprawnienia budowlane.

W postępowaniu legalizacyjnym konieczne będzie również przedstawienie oświadczenia o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Nie oznacza to, że osoba chcąca dokonać legalizacji musi być właścicielem nieruchomości, jej użytkownikiem wieczystym lub dzierżawcą.