Radny jako przedstawiciel władzy lokalnej powinien wykonywać swoje prawa i obowiązki, kierując się dobrem wspólnoty samorządowej. Musi też utrzymywać stałą więź z mieszkańcami oraz ich organizacjami, a w szczególności przyjmować zgłaszane przez mieszkańców gminy postulaty i przedstawiać je organom gminy do rozpatrzenia. Nie jest jednak związany instrukcjami wyborców. Tym bardziej wolny jest on od odpowiedzialności przed innymi radnymi, przewodniczącym rady, przewodniczącym komisji. Rada nie ma więc podstawy ustalania jakiejkolwiek formy odpowiedzialności dyscyplinarnej radnych.

Kodeks etyki radnego

Rada gminy ma prawo do ustanawiania zasad określających postępowanie lub wykonywanie mandatu radnego. Może to zrobić poprzez uchwalenie kodeksu etyki radnych, który będzie zawierał katalog zasad wyznaczających kierunek i podstawę ich działania, wskazywał na obowiązek przestrzegania przepisów prawa, działania na rzecz dobra lokalnej społeczności, powstrzymywania się od działania stronniczego, a także wykonywania mandatu w sposób rzetelny i sumienny, jawny i praworządny.

Podejmowanie podobnych uchwał spotykało się z krytyką niektórych prawników, którzy twierdzili, że organ stanowiący gminy nie ma do tego podstawy ustawowej. Spór rozstrzygnął ostatecznie Naczelny Sąd Administracyjny. Uznał on, że uchwalenie kodeksu etyki radnych należy do spraw publicznych o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżonych na rzecz innych podmiotów. Wskazał jednocześnie na charakter tego dokumentu jako niewładczego aktu samozwiązania się radnych, którego znaczenie polega na dobrowolnym podporządkowaniu się radnych określonym wybranym zasadom etycznym, mającym służyć właściwemu wypełnianiu funkcji publicznej (służby publicznej). Jedyną sankcją za naruszenie jego postanowień jest tutaj zaś odpowiedzialność polityczna radnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 maja 2006 r., II OSK 287/2006, LexPolonica 2122593).

Udział w komisjach

Niezależnie od kodeksu etyki radnych, który mają jedynie wybrane gminy, radni muszą stosować się do przepisów ustawy o samorządzie gminnym, która wyznacza ramy ich działalności, jak też zakazy, do których powinni oni się wszyscy stosować.

Radny jest zobowiązany przede wszystkim brać udział w pracach rady gminy i jej komisji oraz innych instytucji samorządowych, do których został wybrany lub desygnowany. Podjęcie się funkcji radnego zobowiązuje go do aktywnego prowadzenia działalności społecznej zgodnej z celem i charakterem tej funkcji oraz złożonym przez radnego ślubowaniem. A zatem radny ma prawo, ale nie obowiązek bycia członkiem komisji rady gminy i to w dowolnej liczbie komisji (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 3 listopada 2009 r., III SA/Wr 476/2009, LexPolonica 2125749).

Ustawowe prawo radnego do udziału w pracach komisji nie oznacza ani roszczenia radnego o wybór do preferowanej przez niego komisji, ani prawo do członkostwa w nieograniczonej liczbie komisji. Właśnie w statucie powinny znaleźć się wszystkie dozwolone reguły racjonalizujące zespołową pracę radnych, a do takich elementarnych reguł musi należeć ustalenie górnej liczby komisji, w których radny my obowiązek uczestniczyć.

Zakazy pracownicze

Osoba wybrana na radnego nie może wykonywać pracy w ramach stosunku pracy w urzędzie gminy, w której uzyskała mandat oraz wykonywać funkcji kierownika lub jego zastępcy w jednostce organizacyjnej tej gminy. Jeżeli jednak zdarzy się, że osoba wybrana na radnego jest w takim stosunku pracy, to przed przystąpieniem do wykonywania mandatu musi złożyć wniosek o urlop bezpłatny w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia wyników wyborów. Radny otrzymuje wtedy urlop bezpłatny na okres sprawowania mandatu oraz 3 miesięcy po jego wygaśnięciu. Nie ma znaczenia tutaj rodzaj i okres trwania stosunku pracy. Niezłożenie wniosku przez radnego jest równoznaczne ze zrzeczeniem się mandatu.

Po wygaśnięciu mandatu pracodawca ma obowiązek przywrócić radnego do pracy na tym samym lub równorzędnym stanowisku pracy z wynagrodzeniem odpowiadającym wynagrodzeniu, jakie radny otrzymywałby, gdyby nie przysługujący urlop bezpłatny. Radny powinien jednocześnie zgłosić gotowość przystąpienia do pracy w terminie 7 dni od dnia wygaśnięcia mandatu.

Należy pamiętać, że wójt nie może powierzyć radnemu gminy, w której radny uzyskał mandat, wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. Osoba wybrana na radnego lub radny może jednak wykonywać pracę w ramach stosunku pracy w jednostce organizacyjnej gminy innej niż urząd gminy, z wyjątkiem funkcji kierownika lub zastępcy kierownika tej jednostki. Skoro zatem radny może, w ramach stosunku pracy, pozostawać szeregowym pracownikiem jednostki organizacyjnej gminy, to również kierownik takiej jednostki organizacyjnej może powierzyć radnemu gminy wykonywanie pracy w tej jednostce organizacyjnej na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Ograniczenie działalności

Pełnienie obowiązków radnego gminnego wiąże się również z innymi wyrzeczeniami. Radni nie mogą prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. Jej wcześniejsze wykonywanie obliguje radnego do zaprzestania prowadzenia takiej firmy w ciągu 3 miesięcy od dnia złożenia ślubowania.

Radni nie mogą posiadać ponadto pakietu większego niż 10 proc. udziałów lub akcji w spółkach prawa handlowego z udziałem gminnych osób prawnych lub przedsiębiorców, w których uczestniczą takie osoby. Udziały lub akcje przekraczające ten pakiet powinny być zbyte przez radnego przed pierwszą sesją rady gminy, a w razie niezbycia ich nie uczestniczą one przez okres sprawowania mandatu i dwóch lat po jego wygaśnięciu w wykonywaniu przysługujących im uprawnień (prawa głosu, prawa do dywidendy, prawa do podziału majątku, prawa poboru).

Zakazem objęte jest również wykonywanie dodatkowych zajęć i otrzymywanie darowizn mogących podważyć zaufanie wyborców do wykonywania mandatu. Radni nie mogą też powoływać się na swój mandat w związku z podjętymi dodatkowymi zajęciami bądź działalnością gospodarczą prowadzoną na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami.

Radnych obejmują ponadto rygory związane z brakiem możliwości łączenia tej funkcji z innymi stanowiskami. Ustawa o samorządzie gminnym zabrania łącznia mandatu radnego gminy z mandatem posła lub senatora, a także wykonywania funkcji wojewody lub wicewojewody. Radny nie może być członkiem innej jednostki samorządu terytorialnego.

Oświadczenia majątkowe

Radni są zobowiązani do złożenia oświadczenia o swoim stanie majątkowym. Dotyczy ono ich majątku odrębnego oraz majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową. Wypełniony według wzoru określonego w rozporządzeniu prezesa Rady Ministrów dokument wraz z kopią swojego zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym (PIT) za rok poprzedni i jego korektą radni muszą złożyć w dwóch egzemplarzach przewodniczącemu rady gminy.

Do pierwszego oświadczenia majątkowego radny (składanego w ciągu 30 dni od złożenia ślubowania) jest obowiązany dołączyć informację o sposobie i terminie zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia gminy, w której uzyskał mandat. Kolejne oświadczenia majątkowe są składane przez nich co roku do 30 kwietnia, według stanu na 31 grudnia roku poprzedniego, oraz na 2 miesiące przed upływem kadencji.

Jeżeli terminy do złożenia oświadczeń majątkowych nie zostaną dotrzymane, przewodniczący rady gminy w terminie 14 dni od dnia stwierdzenia niedotrzymania terminu wzywa osobę, która nie złożyła oświadczenia, do jego niezwłocznego złożenia, wyznaczając dodatkowy czternastodniowy termin.

Niezłożenie oświadczenia majątkowego mimo upływu dodatkowego terminu przez radnego powoduje wygaśnięcie mandatu w trybie odpowiednio art. 190 ustawy z 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.

Kara za błędne oświadczenie

Analizy danych zawartych w oświadczeniu majątkowym dokonują osoby, którym złożono oświadczenie. Osoby te przekazują jeden egzemplarz do analizy urzędowi skarbowemu właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania osoby składającej oświadczenie. W związku z powyższym analizy danych zawartych w oświadczeniu majątkowym dokonuje również urząd skarbowy. Uwzględnia się tutaj również zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym małżonka osoby składającej oświadczenie. Oświadczenie majątkowe przechowuje się przez sześć lat.

Podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w oświadczeniu majątkowym powodują odpowiedzialność na podstawie art. 233 par. 1 kodeksu karnego. Przestępstwo to zagrożone jest karą pozbawienia wolności do trzech lat. Informacje zawarte w oświadczeniu majątkowym są jawne, z wyłączeniem informacji o adresie zamieszkania składającego oświadczenie oraz o miejscu położenia nieruchomości.