Wśród przesłanek unieważnienia umowy znalazło się zastosowanie trybu negocjacji bez ogłoszenia lub trybu z wolnej ręki z naruszeniem przepisów prawa zamówień publicznych (p.z.p.). Jednak nawet wtedy umowa nie podlega unieważnieniu, jeżeli zamawiający miał uzasadnione podstawy, by sądzić, że działa zgodnie z prawem i jeżeli odczekał z zawarciem umowy 5 lub 10 dni od dnia publikacji ogłoszenia o zamiarze zawarcia umowy.

Unieważnienia umowy mogą żądać wykonawcy, którzy mają lub mieli interes prawny w uzyskaniu zamówienia oraz ponieśli lub mogą ponieść szkodę w wyniku naruszenia przepisów p.z.p. przez zamawiającego. W tym celu powinni wnieść odwołanie do KIO w terminie wskazanym w ustawie (art. 182 p.z.p.).

Zamawiający z kolei mogą żądać unieważnienia umowy, jeżeli wykonawca wpłynął na wynik przetargu w sposób niezgodny z prawem lub dobrymi obyczajami. Dodatkowo prezes UZP może wystąpić do sądu o unieważnienie umowy w terminie czterech lat od dnia jej zawarcia z powodu wystąpienia wad postępowania określonych w art. 146 ust. 1 p.z.p.).

Przesłanki nieważności

Spośród przesłanek nieważności umowy szczególnego omówienia wymaga przesłanka opisana w art. 146 ust. 1 pkt 3 ustawy prawa zamówień publicznych. W myśl tego przepisu Krajowa Izba Odwoławcza (KIO) może unieważnić umowę w sprawie zamówienia publicznego, w przypadku gdy zamawiający zawarł umowę z naruszeniem przepisów art. 94 ust. 1 albo art. 183 ust. 1 p.z.p., jeżeli uniemożliwiło to KIO uwzględnienie odwołania przed zawarciem umowy. Istota powyższej przesłanki nieważności umowy wiąże się z zakazem zawarcia umowy w okresach zawieszenia wskazanych w tych artykułach, przewidzianych na uruchomienie przez uprawnione podmioty procedur odwoławczych od decyzji zamawiającego o udzieleniu zamówienia publicznego.

W odniesieniu do pozostałych przesłanek nieważności umowy należy zwrócić uwagę na unormowanie zawarte w art. 146 ust. 2 ustawy p.z.p. Zgodnie z tym przepisem umowa nie podlega unieważnieniu, jeżeli:

● zawarta została z naruszeniem przepisów ustawy p.z.p. trybu negocjacji bez ogłoszenia lub zamówienia z wolnej ręki, a zamawiający miał uzasadnione podstawy, aby sądzić, że działa zgodnie z ustawą, zaś umowa została zawarta odpowiednio po upływie 5 dni od dnia zamieszczenia ogłoszenia o zamiarze zawarcia umowy w Biuletynie Zamówień Publicznych albo po upływie 10 dni od dnia publikacji takiego ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej;

● uniemożliwiono składanie ofert orientacyjnych wykonawcom niedopuszczonym dotychczas do udziału w dynamicznym systemie zakupów lub uniemożliwiono wykonawcom dopuszczonym do udziału w dynamicznym systemie zakupów złożenie ofert w postępowaniu o udzielenie zamówienia prowadzonym w ramach tego systemu albo gdy udzielono zamówienia na podstawie umowy ramowej przed upływem terminu określonego w art. 94 ust. 1 ustawy PZP i nastąpiło naruszenie art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy PZP, a zamawiający miał uzasadnione podstawy, aby sądzić, że działa zgodnie z ustawą, a umowa została zawarta po upływie terminu określonego w art. 94 ust. 1 ustawy PZP.

Artykuł ten dotyczy również odstąpienia od unieważnienia umowy. Zastosowanie tej konstrukcji prawnej stało się możliwe dzięki odejściu od koncepcji nieważności bezwzględnej umowy. Podstawowe znaczenie przy zastosowaniu odstąpienia od unieważnienia umowy ma zachowanie przez zamawiającego terminów wstrzymania się z zawarciem umowy. Zawarcie umowy przed tymi terminami stwarza dla zamawiającego ryzyko, iż w przypadku stwierdzenia w toku postępowania odwoławczego naruszeń prawa umowa zostanie unieważniona. Wstrzymanie się przez zamawiającego z zawarciem umowy do czasu upływu ww. terminów daje zamawiającemu gwarancję, że umowa – nawet w przypadku stwierdzenia naruszeń ustawy p.z.p. nie zostanie unieważniona, z tym zastrzeżeniem że warunkiem odstąpienia od unieważnienia umowy jest pozostawanie przez zamawiającego w usprawiedliwionym przekonaniu, iż jego działanie jest zgodne z prawem.