Gmina odgrywa znaczącą rolę w każdym z toczących się postępowań eksmisyjnych. Może występować w nim nie tylko w roli powoda jako właściciel lokalu podlegającego opróżnieniu, lecz także włączyć się do spraw wytaczanych przez innych właścicieli lokali. Charakter prawny gminy i nałożone na nią ustawowe obowiązki związane z koniecznością zaspokajania potrzeb mieszkaniowych mieszkańców powodują, że o tego rodzaju sprawach gmina jest informowana przez sąd z urzędu.

Interes gminy

O toczącym się postępowaniu o opróżnienie lokalu mieszkalnego sąd informuje gminę właściwą ze względu na miejsce położenia nieruchomości podlegającej opróżnieniu. Gmina zawsze ma możliwość wstąpienia do sprawy. Jest to szczególnie istotne ze względu na to, że to właśnie ona ma obowiązek zapewnienia lokali socjalnych osobom eksmitowanym.

Jednostka samorządu terytorialnego ma prawo do przystąpienia do postępowania w charakterze interwenienta ubocznego i stanięcia po stronie powoda. O swoim udziale w sprawie gmina powinna zawiadomić wcześniej sąd na piśmie, przy czym jednocześnie nie musi ona wykazywać swojego interesu prawnego w przystąpieniu do sporu.

Interwencja uboczna

Zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy o ochronie praw lokatorów do udziału gminy w sprawach o eksmisję stosuje się odpowiednio przepisy o interwencji ubocznej. Mają tutaj jednak miejsce trzy wyłączenia. Po pierwsze, niedopuszczalne jest zgłaszanie opozycji przez gminę. Jest to pismo procesowe, w którym wskazuje się, że interwenient nie ma interesu z wystąpieniem z interwencją i uzasadnia się to stanowisko. Zgłoszenie opozycji nakładałoby na gminę ciężar uprawdopodobnienia swojego interesu prawnego w rozstrzygnięciu na korzyść właściciela mieszkania. Dodatkowo skutkowałoby to koniecznością przeprowadzenia oddzielnej sprawy co do rozpatrzenia opozycji.

Po drugie, gmina jest uprawniona do dokonywania wszystkich czynności w ramach postępowania. Nie mogą one pozostawać w sprzeczności z oświadczeniami składanymi przez stronę, do której przystąpiła w postępowaniu. Niedopuszczalne jest, aby mogła ona cofnąć czynności procesowe powoda. Trzecim i zarazem ostatnim wyłączeniem przepisów właściwych dla interwencji ubocznej we wskazanym przypadku jest zakaz wstępowania gminy na miejsce powoda.

Sprawy majątkowe

Gmina może wziąć także udział w postępowaniu nieprocesowym o podział majątku wspólnego pomiędzy małżonkami lub dział spadku, o ile sąd orzeka w nim o opróżnieniu lokalu mieszkalnego. W postępowaniach, w trakcie których sąd orzeka o wydaniu lokalu, gmina może realizować swoje uprawnienia tylko w zakresie wyznaczonym jej interesem w sprawie. Oznacza to, że musi się on ograniczać do zagadnienia istnienia bądź braku uprawnień do otrzymania lokalu socjalnego. W tym zakresie jednostka samorządu terytorialnego ma także prawo zaskarżyć orzeczenie kończące postępowanie. Udział gminy w procesach o opróżnienie lokalu jest jak najbardziej zasadny chociażby dlatego, że dzięki temu dowiaduje się ona o potrzebach lokalowych swoich mieszkańców, co ma wpływ na skuteczniejsze wykonywanie obowiązku przeciwdziałania bezdomności.

Uprawnienia socjalne

Przy okazji wydawania wyroku nakazującego opróżnienie i wydanie lokalu przez najemcę sąd ma obowiązek orzec z urzędu o uprawnieniu eksmitowanego do lokalu socjalnego lub jego braku. Rozstrzygając, czy danej osobie należy się lokal socjalny, sąd bierze pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania z nieruchomości oraz sytuację materialną i rodzinną pozwanego.

Zasadą jest, że decyzja w sprawie przyznania pozwanemu o eksmisję uprawnień do lokalu socjalnego została poddana swobodnej ocenie sądu. Pewne ograniczenia zakłada jednak art. 14 ust. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów. Wskazano w nim dosyć szeroką grupę osób, którym sąd nie może odmówić przyznania takiego uprawnienia.