Procedurę wnoszenia i rozpatrywania protestu wyborczego reguluje rozdział 10 ustawy z 16 lipca 1998 r. – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw ordynacji (dalej „ordynacja”).

Termin na wniesienie

Termin na wniesienie protestu przeciwko ważności wyborów wynosi 14 dni i liczy się od dnia wyborów do dnia wniesienia protestu do sądu. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Białymstoku (postanowienie z 2 lutego 1999 r., I ACz 16/99, OSA 1999/3/13), jest to termin zawity. Oznacza to, że nie podlega on przywróceniu, a wniesiony z uchybieniem terminu wniosek zostaje zwrócony (zgodnie z ordynacją „pozostawiony bez dalszego biegu”).

Jeżeli podstawę protestu stanowi zarzut popełnienia przestępstwa przeciwko wyborom do danej rady lub naruszenia przez organy wyborcze przepisów ustawy dotyczących ustalenia wyników głosowania lub wyników wyborów, może go wnieść każdy wyborca zamieszkały na obszarze działania tej rady. Natomiast protest przeciwko ważności wyboru radnego w okręgu wyborczym może wnieść wyborca, którego nazwisko w dniu wyborów było umieszczone w spisie wyborców w jednym z obwodów głosowania na obszarze danego okręgu wyborczego. Prawo to przysługuje również pełnomocnikowi, o którym stanowi art. 101 ust. 2 ordynacji.

Wyborca wnoszący protest zobowiązany jest (bez wzywania sądu o uzupełnienie braków formalnych protestu) nie tylko sformułować w nim zarzuty, ale również przedstawić dowody, gdy takie posiada, lub wskazać je, gdy nie pozostają w jego dyspozycji. Nie wystarczy wystąpić z żądaniem i przedstawieniem zarzutów, nawet jeżeli są one sformułowane prawidłowo.

Sąd okręgowy przy rozpoznawaniu protestów stosuje odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego regulacja z art. 59 ordynacji wyklucza możliwość odpowiedniego stosowania przepisu art. 130 k.p.c. dotyczącego uzupełnienia braków formalnych pozwu (por. np. postanowienie SA w Katowicach z 30 stycznia 2003 r., I ACz 130/03, OSA 2003/11/52).

Wymogi formalne

Protest wnosi się, do właściwego sądu okręgowego. Zgodnie z art. 508 k.p.c. właściwym miejscowo jest sąd miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd jego miejsca pobytu. Protest musi być wniesiony na piśmie, inna forma (np. ustna do protokołu lub elektroniczna) nie jest dopuszczalna. Protest, będący w istocie wnioskiem wszczynającym postępowanie sądowe, powinien czynić zadość warunkom przewidzianym dla pisma procesowego. Musi on być sporządzony w języku polskim. Powinien zawierać oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko wnioskodawcy, oznaczenie rodzaju pisma, jego osnowę, podpis wnioskodawcy lub jego pełnomocnika, listę załączników oraz adres wnioskodawcy.

Podstawy protestu

Przesłanki złożenia protestu przeciwko ważności wyborów określa art. 58 ust. 1 ordynacji. Zgodnie z tym przepisem może on być wniesiony z powodu: dopuszczenia się przestępstwa przeciwko wyborom określonego w rozdziale XXXI k.k. lub naruszenia przepisów ordynacji dotyczących głosowania, ustalenia wyników głosowania lub wyników wyborów.

Pierwsza z przesłanek odnosi się wyłącznie do przestępstwa przeciwko wyborom, a nie wykroczenia. Ustawodawca bowiem używa wprost pojęcia „przestępstwo”, co zgodnie z art. 7 par. l k.k. oznacza zbrodnię lub występek, a nie wykroczenie. Przepisy kodeksu karnego przewidują m.in. odpowiedzialność karną za: fałszowanie dokumentów wyborczych (art. 248 k.k.), bezprawne przeszkadzanie w wyborach (art. 249 k.k.), bezprawny wpływ na głosowanie (art. 250 k.k.), przekupstwo wyborcze (art. 250a k.k.).

Dla skuteczności protestu wyborczego z art. 58 ust. 1 ordynacji nie jest konieczne ustalenie w postępowaniu karnym faktu popełnienia przestępstwa przez określony podmiot i ustalenie jego winy. Sąd, rozpatrując protest, nie stosuje przepisów postępowania karnego i nie wydaje orzeczenia o popełnieniu przestępstwa. Może to bowiem nastąpić tylko w odrębnym procesie karnym na skutek zawiadomienia prokuratora o popełnieniu przestępstwa. Takie zawiadomienie złożone do komisarza wyborczego w toku kampanii wyborczej lub w okresie 14 dni od daty wyborów nie jest równoznaczne z wniesieniem protestu. Komisarz wyborczy musi je przekazać do właściwej prokuratury.