To gmina odpowiada za sprawy lokalnego transportu zbiorowego. Możliwe jest współdziałanie jednostek samorządu terytorialnego. Dodatkowo gminy, związki międzygminne oraz stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego mogą udzielać pomocy, w tym pomocy finansowej, sobie wzajemnie bądź innym jednostkom samorządu terytorialnego. Gmina jest organizatorem systemu komunikacji publicznej, a należące najczęściej do miasta przedsiębiorstwo komunikacyjne to tylko jeden z wykonawców zleceń w tym zakresie. Z tego powodu przedsiębiorstwo takie nie może być traktowane w sposób uprzywilejowany, przede wszystkim nie powinno być faworyzowane wobec konkurencji.

Organizacja przewozów

Obecnie w zdecydowanej większości przypadków lokalne przedsiębiorstwa przewozowe zorganizowane są jako spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a udziały w niej należą w 100 proc. do gmin. W praktyce można spotkać również spółki, w których gminy nie są jedynymi właścicielami. W takich przypadkach udziałowcami mogą być również inwestorzy prywatni, np. producenci taboru. Z kolei w Krakowie komunikacja miejska zorganizowana jest w ramach spółki akcyjnej. W niektórych gminach komunikacja miejska działa w formie zakładów budżetowych. Tak jest np. w Toruniu i Zielonej Górze. Generalnie jednak w gminach ukształtowały się dwa modele organizacji komunikacji miejskiej. Pierwszy charakteryzuje się rozdzieleniem funkcji organizatora przejazdu od jego wykonawcy. Innymi słowy gmina lub jej jednostka organizacyjna jest organizatorem przejazdu, a wybrany w drodze przetargu wykonawca – firma autobusowa – świadczy usługi przewozu. W tym modelu organizatorem mogą być związki międzygminne (np. Śląsk), Zarządy Komunikacji Miejskiej (Warszawa, Kielce), Zarządy Dróg i Komunikacji (np. Bydgoszcz, Wrocław). W modelu tym funkcję wykonawcy świadczącego usługi realizują podmioty zewnętrzne, również prywatne. Drugi model łączy wymienione funkcje organizacyjne i wykonawcze. Model ten polega na samodzielnym świadczeniu usług przewozowych mieszkańcom przez należące do miasta zakłady komunikacyjne. Takie rozwiązanie funkcjonuje m.in. w Poznaniu, Częstochowie, Lublinie.

Zlecanie wykonywania zadań

Należy podkreślić, że gmina może wykonywać zadania użyteczności publicznej w dwóch formach organizacyjnych. Pierwszą z nich jest zakład budżetowy. W tej sytuacji gmina w ramach swojej struktury organizacyjnej ma do dyspozycji jednostkę wewnętrzną. Inną, komercyjną formą wykonywania zadań użyteczności publicznej jest spółka prawa handlowego.

Zgodnie z ustawą o gospodarce komunalnej, zakłady budżetowe nie posiadają odrębnej od gminy osobowości prawnej i stanowią wyłącznie formę organizacyjną prowadzonej przez gminę działalności zaliczanej do zadań o charakterze użyteczności publicznej. W stosunkach zewnątrznych występują w imieniu i na rzecz właściwej gminy, korzystając z jej podmiotowości prawnej. Oznacza to, że przekazanie przez jednostkę samorządu terytorialnego zakładowi budżetowemu upoważnienia do wykonania zadań własnych z zakresu transportu zbiorowego nie wymaga stosowania procedur określonych ustawą z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych. Inaczej jest w przypadku spółek prawa handlowego. Zgodnie z przepisami od chwili powstania spółki, w tym również spółki, w której jedynym wspólnikiem jest jednostka samorządu terytorialnego, podmiot ten jest odrębną od gminy osobą prawną. Oznacza to, że powierzenie jej wykonywania zadań z zakresu gospodarki komunalnej na podstawie odpłatnej umowy powinno następować z zastosowaniem procedur przewidzianych przez prawo zamówień publicznych. Brak jest bowiem podstaw do faworyzowania pozycji spółek komunalnych w stosunku do innych przedsiębiorców. Oznacza to, że o zamówienie rywalizuje ze sobą kilku wykonawców, a spółki należące do gmin nie korzystają z przywilejów. Praktyka ostatnich kilkunastu lat pokazuje, iż konkurencja na rynku komunalnym przyczynia się do zmniejszania cen oraz wzrostu jakości usług, co jest oczywistą korzyścią zarówno dla gmin, jak i jej mieszkańców.