Ustawodawca nie przewidział sytuacji, w której wybrany w wyborach wójt, burmistrz czy prezydent miasta nie składa ślubowania. Taki przypadek po ubiegłorocznych wyborach wystąpił jednak w Oświęcimiu i i Goczałkowicach-Zdroju.

Zdarzenie to implikuje wiele problemów. Z jednej strony gminą zgodnie z samorządową ustawą ustrojową zarządza dotychczasowy wójt, burmistrz czy prezydent miasta (sytuacja tymczasowa do momentu złożenia ślubowania przez nowo wybranego wójta). Z drugiej strony jednak osoba ta nie ma społecznej legitymacji do wykonywania mandatu (w wolnych wyborach zwyciężył inny kandydat). Dodatkowo nie ma możliwości odwołania zarządzającego gminą byłego wójta np. w referendum, a brak terminu na złożenie ślubowania przez zwycięzcę lokalnych wyborów powoduje, że np. przegrany w wyborach wójt będzie zarządzał gminą nawet do kolejnych wyborów.

Problematyczną sytuację rozwiązać ma dopiero projekt nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym. Wprowadza on możliwości powołania przez premiera osoby, która przejmie wykonywanie zadań i kompetencje prezydenta, burmistrza czy wójta – w sytuacji kiedy po wyborach nie złożył on ślubowania z powodu przemijającej przeszkody określonej w art. 28g ust. 1., czyli np. tymczasowego aresztowania czy niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej powyżej 30 dni. Osoba ta będzie pełniła funkcję do czasu wyboru nowego włodarza gminy. Równocześnie nowe przepisy przewidują, że niezłożenie przez nowo wybranego szefa gminy ślubowania w terminie trzech miesięcy od daty ogłoszenia wyników wyborów będzie równoznaczne z odmową złożenia ślubowania. Po upływie tego terminu rady gmin będą wygaszać mandaty wójtów. W konsekwencji będzie można przeprowadzić nowe wybory.

Wygaśnięcie mandatu

Zgodnie z art. 28e ustawy o samorządzie gminnym wygaśnięcie mandatu wójta przed upływem kadencji jest równoznaczne z odwołaniem jego zastępcy lub zastępców. W takiej sytuacji jego funkcję, do czasu objęcia obowiązków przez nowo wybranego szefa gminy, pełni osoba wyznaczona przez prezesa Rady Ministrów.

Samo wygaśnięcie mandatu wójta następuje m.in. w przypadkach pisemnego zrzeczenia się mandatu czy też odwołania w drodze referendum. Dodatkowo na podstawie art. 96 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym szef rządu może odwołać wójta, w przypadku gdy dopuszcza się on powtarzającego się naruszenia konstytucji lub ustaw.

Osoba wyznaczona przez premiera przejmuje kompetencje organu, jakim jest wójt gminy (burmistrz, prezydent miasta). Sytuacja ta jest jednak nietypowa i rodzi konieczność przeprowadzenia ponownych wyborów wójta, burmistrza czy prezydenta miasta. Wybory zarządza w drodze rozporządzenia prezes Rady Ministrów w ciągu 90 dni od wystąpienia przyczyny ich zarządzenia. W rozporządzeniu zamieszczony jest kalendarz wyborczy, ustalany po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej. Kalendarz ten określa terminy wykonania czynności wyborczych. Terminy te w przypadku wyborów przedterminowych mogą być krótsze od przewidzianych w samorządowych ordynacjach wyborczych. Rozporządzenie prezesa Rady Ministrów wojewoda podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości w formie obwieszczenia na terenie gminy, na której mają odbyć się wybory.

Prawo wybieralności

Pełnienie funkcji publicznych wiąże się również z koniecznością przestrzegania porządku prawnego. Nie inaczej jest w przypadku wójtów, burmistrzów, prezydentów miast i radnych. Jedną z sytuacji, z którą wiąże się utratę mandatu, jest utrata prawa wybieralności lub brak tego prawa w dniu wyboru. Zgodnie z przepisami wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) nie może być osoba, która jest:

● pozbawiona praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądowym,

● pozbawiona praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu,

● ubezwłasnowolniona prawomocnym orzeczeniem sądowym,

● karana za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego, bądź w stosunku do której wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne ścigane z oskarżenia publicznego.