Pomimo braku aktów prawnych regulujących całościowo kwestie dotyczące rewitalizacji terenów poprzemysłowych samorządy realizują projekty w tym zakresie. Już w poprzedniej perspektywie finansowej UE dla zainteresowanych gmin dostępne były niemałe środki na rewitalizację terenów miejskich ze Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego. Dzięki nim wiele gmin opracowało lokalne programy rewitalizacji, a następne wytyczne do podjęcia działań inwestycyjnych.

W obecnej perspektywie środków tych też nie brakuje. Najwięcej wolnych środków można znaleźć w Regionalnych Programach Operacyjnych. Unia Europejska nadal uznaje rewitalizację terenów poprzemysłowych za problem nierozwiązany i priorytetowy w najbliższych latach. Dane zawarte w „Polityce ekologicznej państwa na lata 2009 – 2016 roku” wskazują, że powierzchnia terenów zdegradowanych i zdewastowanych w Polsce wynosi 65 tys. ha. Z tego zrekultywowano zaledwie 1,4 tys. ha. Tylko w aglomeracji śląskiej zlokalizowanych jest ok. 140 składowisk odpadów powęglowych, które zajmują ponad 35 tys. ha, przy czym obszar niezrewitalizowany to prawie 27 tys. ha.

Na podstawie uchwały

Z reguły samorządy prowadzą rewitalizację na podstawie sporządzonego we własnym zakresie programu, który przyjmowany jest na podstawie uchwały podjętej przez lokalne władze. Podstawą dla programu są lokalne dokumenty strategiczne: plan rozwoju lokalnego, studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, wieloletni plan inwestycyjny, plan finansowy czy strategia rozwoju gminy. To są podstawowe instrumenty dla programu – określają z jednej strony bowiem stan dzisiejszy, wizję i misję gminy, a z drugiej wyznaczają kierunki działań w najbliższych latach. Obowiązek ich sporządzania wynika z przepisów prawnych.

Brakuje natomiast specjalistycznych regulacji dotyczących rewitalizacji. Lokalny program rewitalizacji tworzy się więc na podstawie przepisów rozproszonych w różnych aktach prawnych i doświadczeń innych krajów UE. Z dotychczasowego doświadczenia samorządów wynika, że projekt uchwały rewitalizacyjnej powinien określać: granice obszaru rewitalizacji, zakres badania postaw i opinii mieszkańców obszaru objętego planowaną rewitalizacją, a także zasady powoływania i odwoływania pełnomocnika ds. rewitalizacji i członków lokalnej rady ds. rewitalizacji. Najważniejszym zaś jej punktem jest zakres programu rewitalizacji i terminy realizacji.

Lokalny program rewitalizacji powinien zawierać: charakterystykę obecnej sytuacji na obszarze rewitalizacji i w bliskim sąsiedztwie (np. w mieście) oraz wyraźne wskazanie możliwości i potrzeby rewitalizacji w odwołaniu do strategicznych dokumentów dotyczących rozwoju przestrzennego i społeczno-gospodarczego miasta i regionu. Nie może oczywiście w nim zabraknąć założeń programu z wyszczególnieniem planowanych działań i celów programu. Kolejnym niezbędnym elementem programu jest plan finansowy z wyszczególnienie źródeł finansowania. Podobnie jak w przypadku uchwały samorządowej lokalny program rewitalizacji musi zawierać opis etapów jego wdrażania, monitorowania i ocen efektów.

Przygotowanie programu

Lokalny program rewitalizacji powinien wyznaczać podlegające mu obszary, zwane niekiedy obszarami problemowymi lub kryzysowymi. Przez stan kryzysowy czy problemowy na danym obszarze należy rozumieć zespół niepożądanych destrukcyjnych procesów w sferze przestrzennej, społecznej, ekonomicznej, który spowodował trwałą degradację terenu. Samorządy same muszą wyznaczyć takie obszary, biorąc pod uwagę wyniki badań i analiz, względnie informacje i wnioski zgłaszane przez podmioty uczestniczące w procesie rewitalizacji.

Określenie rodzaju zjawisk kryzysowych oraz ich zasięgu na obszarach zdegradowanych jest trudne. Z jednej strony ich poprawne wyznaczenie jest konieczne z uwagi na rozpoznanie zagrożeń, jakie stwarzają dla prawidłowego rozwoju gminy. Umożliwi to właściwy wybór kierunków działań, metod i środków dla pokonania zjawisk kryzysowych. Z drugiej mają przekonać, szczególnie radnych i opinię publiczną, o potrzebie przygotowania programu rewitalizacji.

Wykonanie specjalistycznych analiz najczęściej zlecane jest kompetentnym podmiotom – spółkom audytorskim, firmom doradczym czy instytutom naukowym. Rezultatem specjalistycznych badań jest – z reguły – obszerny materiał końcowy. Niekiedy w swojej formie i języku prezentacji jest on niezrozumiały dla radnych, a co dopiero dla społeczności lokalnej. Badania i analizy zjawisk kryzysowych pochłaniają niemało czasu i bywają kosztowne. Z tych względów materiał z badań może budzić kontrowersje i mieć niekorzystny dla sprawy wpływ na radnych, którzy mają podjąć uchwałę o przystąpieniu gminy do programu rewitalizacji. W gminach mających zdegradowane tereny poprzemysłowe można przyjąć uproszczone metody wyznaczania granic obszarów kryzysowych, np. sondażowe rozpoznania takich terenów połączone z analizą SWOT – wartości i słabości, szans i zagrożeń, jakie stwarza dany teren.