Fakultatywna podstawa umorzenia postępowania określona w art. 105 k.p.a. wynika z obowiązującej w kodeksie postępowania administracyjnego zasady dyspozycyjności. Strona ma bowiem prawo rozporządzać przysługującym jej prawem. Może ona dlatego żądać umorzenia, gdy z jakichkolwiek przyczyn nie jest już zainteresowana kontynuacją postępowania i uzyskaniem merytorycznego rozstrzygnięcia. Taką sytuację określa się w nauce prawa jako bezprzedmiotowość postępowania o charakterze subiektywnym lub względnym. Z treści art. 105 par. 2 k.p.a. wynika, że organ nie jest jednak związany tym wnioskiem. Może on załatwić podanie strony pozytywnie przez wydanie decyzji o umorzeniu postępowania, jak również negatywnie i wtedy powinien wydać postanowienie o odmowie umorzenia postępowania. Od tego postanowienia nie przysługuje zażalenie i może być ono zaskarżone przez stronę w odwołaniu od decyzji rozstrzygającej sprawę co do istoty, tj. decyzji merytorycznej (wyrok WSA w Warszawie z 17 grudnia 2008 r., VIII SA/Wa 354/08, Lex nr 527226).

Podstawy umorzenia

Stosownie do treści art. 105 par. 2 k.p.a. nie może być umorzone postępowanie administracyjne wszczęte z urzędu przez organ administracji publicznej, chyba że wszczął on postępowanie w oparciu o art. 61 par. 2 k.p.a., uzyskując następnie zgodę strony na jego prowadzenie. Umorzenia ogólnego postępowania nie może żądać uczestnik na prawach strony, ponieważ nie dysponuje on prawami lub obowiązkami stanowiącymi przedmiot postępowania (por. wyrok WSA w Warszawie z 27 lutego 2007 r., IV SA/Wa 49/07, Lex nr 342183).

Strona nie musi uzasadniać swojego żądania, nie jest zobowiązana także podawać przyczyny, z powodu której przestała być zainteresowana wydaniem decyzji merytorycznej. W przypadku gdy zdecyduje się jednak uzasadnić wniosek o umorzenie, to może się powołać na jakąkolwiek okoliczność, która skłoniła ją do wniesienia podania. Jeżeli w uzasadnieniu wniosku strona wskaże fakt, wobec którego postępowanie jest obiektywnie bezprzedmiotowe, to organ nie może orzekać na podstawie art. 105 par. 2 k.p.a. Tego rodzaju wniosek organ powinien potraktować jako materiał do wszczęcia procedury zmierzającej do umorzenia postępowania z urzędu (art. 105 par. 1 k.p.a). W sytuacji, gdy sugestie strony co do obiektywnej bezprzedmiotowości postępowania potwierdzą się, organ jest zobowiązany do wydania decyzji o umorzeniu postępowanie na podstawie art. 105 par. 1 k.p.a. Jeżeli nie, to nie wydaje postanowienia o odmowie umorzenia postępowania, gdyż złożenie przez stronę wniosku nieprzewidzianego w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego nie zobowiązuje organu do jego załatwienia w formie rozstrzygnięcia procesowego.

Niezbędnym warunkiem fakultatywnego umorzenia postępowania jest brak sprzeciwu innych stron. Organ administracji jest obowiązany zawiadomić strony o wniesieniu żądania o umorzenie postępowania oraz poinformować je o możliwości wyrażenia sprzeciwu w tej kwestii. Zgłoszenie sprzeciwu przynajmniej przez jedną ze stron uniemożliwia wydanie decyzji o umorzeniu postępowania administracyjnego.

Umorzenie na żądanie strony nie może być sprzeczne z interesem społecznym. Organ administracji publicznej jest w tym przypadku obowiązany do jego skonkretyzowania, a następnie musi ustalić, czy nie jest on sprzeczny z żądaniem umorzenia postępowania administracyjnego.