Do kompetencji sądów administracyjnych należy nie tylko rozpoznawanie spraw na skutek środków zaskarżenia wniesionych od orzeczeń organów administracji publicznej przez niezadowolonych obywateli, przedsiębiorców bądź inne uprawnione podmioty. Często w toku postępowania przed sądami administracyjnymi w roli strony występuje organ administracji publicznej, np. gmina, która posiada uprawnienia procesowe na równi z innymi podmiotami. Zgodnie z przepisami ustawy kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg m.in. na:

● decyzje administracyjne,

● postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty;

● postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie;

● inne akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa;

● akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej;

● akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej;

● akty nadzoru nad działalnością organów jednostek samorządu terytorialnego.

Sądy administracyjne orzekają także w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach. Rozstrzygają one spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. W tym przypadku wyłączna właściwość orzecznicza została pozostawiona Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu.

Nadzór i kontrola

Zgodnie z przepisami samorządowych ustaw ustrojowych (ustawa o samorządzie gminnym, ustawa o samorządzie powiatowym, ustawa o samorządzie wojewódzkim) zaskarżeniu do sądu administracyjnego podlegają rozstrzygnięcia:

● organów nadzoru, np. wojewody, dotyczące uchwał podejmowanych przez jednostki samorządu terytorialnego,

● prezesa Rady Ministrów, który na wniosek ministra spraw wewnętrznych i administracji może zawiesić organy samorządu i ustanowić zarząd komisaryczny,

● prezesa Rady Ministrów o odwołaniu wójta i wyznaczeniu osoby, która do czasu wyboru pełni jego funkcję.

Do złożenia skargi uprawnione są gmina, powiat, województwo lub związek międzygminny (międzypowiatowy), których interes prawny, uprawnienie albo kompetencja zostały naruszone. Podstawą do wniesienia skargi jest uchwała lub zarządzenie organu. Do złożenia skargi na rozstrzygnięcie organu nadzorczego, np. dotyczące uchwały rady gminy, doręczone po upływie kadencji rady, uprawniona jest rada gminy następnej kadencji w terminie 30 dni od wyboru przewodniczącego rady. Wskazane powyżej akty nadzoru podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od ich doręczenia. Podobne kompetencje w przypadku powiatu i województwa samorządowego mają również rada powiatu i sejmik województwa. Do postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o zaskarżaniu do sądu administracyjnego decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej.

Środkiem nadzoru jest również zarządzenie zastępcze wojewody. Podobnie jak pozostałe akty kontrolne wojewody w stosunku do jednostek samorządu terytorialnego podlega ono zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od daty jego doręczenia. Jest kilka sytuacji, w których wojewoda może wydać zarządzenie zastępcze. Są to przede wszystkim sytuacje wynikające z naruszenia przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) bądź radnych gminnych, powiatowych i wojewódzkich przepisów ustawy z 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. z 2003 r. nr 159, poz. 1547 z późn. zm. oraz ustawa z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dz.U. nr 113, poz. 984).