Nowe kompetencje, ale i większe obowiązki prokuratorów

Przygotowane w Ministerstwie Sprawiedliwości zamiany w kodeksie postępowania karnego, zakładające reformę prokuratury mają eklektyczny charakter i dotyczą kilku cząstkowo nowelizowanych zagadnień. Dwie z nich są następstwem wymogów nałożonych wyrokami Trybunału Konstytucyjnego. Pierwsza dotyczy zakwestionowanej w ustawie o prokuraturze poprawności delegacji ustawowej do wydania regulaminu powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury. Druga zaś wprowadzenia doprecyzowującej przesłanki przedłużenia tymczasowego aresztowania w fazie postępowania przygotowawczego. Nowelizacja powoduje też zmiany modelu postępowania przygotowawczego. Obecnie śledztwo prowadzi policja, jeżeli nie prowadzi go prokurator. W myśl nowej propozycji śledztwo wszczyna i prowadzi prokurator, wykonując w nim wszystkie kluczowe czynności, mając przywrócony obowiązek „wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy”. Ponadto według nowelizacji wzrośnie ilość prowadzonych przez prokuraturę śledztw w związku ze zwiększeniem katalogu spraw rozpoznawanych w I instancji przez sąd okręgowy. Obecnie art. 309 pkt 1n k.p.k. nakazuje prowadzenie w tych sprawach śledztw. Zmiana ta jest potwierdzeniem nieradzenia sobie przez policję we wszczynanych i prowadzonych śledztwach w oparciu o rozwiązania zawarte w k.p.k. z 6 czerwca 1997 r. Jednak za tymi zmianami, nakładającymi na prokuratorów kolejne obowiązki, powinno iść zwiększenie liczby prokuratorów, zmiany w nadzorze prokuratora nad policją, a nawet zmiany natury organizacyjnej, np. powołując tzw. detektywów prokuratury – policjantów oddelegowanych i podporządkowanych bezpośrednio prokuratorowi w zakresie prowadzonych śledztw. Projekt znosi też instytucje samoistnego aktu oskarżenia umożliwiającego pokrzywdzonemu przy udziale adwokata bądź radcy prawnego dochodzenie krzywd po dwukrotnym umorzeniu postępowania przygotowawczego przez prokuratora. Jest to ciągle nowa instytucja, przy której stosowaniu nabieramy doświadczeń. Zapewnia obywatelowi prawo do sądu. Jest wentylem bezpieczeństwa i ogranicza wnoszenie często niezasadnych skarg. Uchylenie art. 55 k.p.k., art. 330 par. 2 i par. 3 k.p.k. nie znajduje zatem uzasadnienia. Natomiast rozszerzenie stosowania tymczasowego aresztowania na sprawców przestępstw o niskiej szkodliwości społecznej wyrażonej sankcją karną poniżej roku – o ile sprawca został ujęty na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem – zwiększa represyjność prawa. Akceptujemy natomiast uchylenie art. 306 par. 2 k.p.k. – nakazującego rozpoznawanie prokuratorom nadrzędnym zażaleń na postanowienie o odmowie wszczęcia i umorzenia postępowania przygotowawczego. Trafnie w art. 310 par. 2n k.p.k. nadano prokuratorowi przełożonemu uprawnienie do przedłużenia śledztwa do roku. Podobnie w art. 159 k.p.k. i 302 par. 3 k.p.k. to prokurator bezpośrednio przełożony będzie rozpoznawał zażalenia o charakterze incydentalnym, jako pozioma instancja odwoławcza – co zwiększy odpowiedzialność prokuratury prowadzącej sprawę i wpłynie na przyspieszanie jej prowadzenia. W art. 325 par. 1n k.p.k. zasadnie przyznano możliwość dalszego prowadzenia dochodzenia po przekroczeniu 3 miesięcy postępowania przygotowawczego, a nie jak dotychczas przekroczenie tego terminu obligowało do wszczęcia śledztwa w sprawie.