Poszczególne szczeble samorządu terytorialnego w znaczny sposób różnią się od siebie, zwłaszcza w zakresie zadań i kompetencji w dziedzinie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Samorządowi wojewódzkiemu przypisano bowiem jedynie ogólną odpowiedzialność za sprawy związane z wykonywaniem zadań dotyczących bezpieczeństwa publicznego. Zakres działania samorządów powiatowych obejmuje natomiast porządek publiczny, bezpieczeństwo obywateli, ochronę przeciwpowodziową, przeciwpożarową i zapobieganie innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska. Z kolei zadania samorządów gminnych ograniczają się do wykonywania zadań z zakresu porządku publicznego i ochrony przeciwpowodziowej.

Współpraca z policją

Realizacja tego zadania należy do obowiązków wielu organów i jednostek administracji, a także spoczywa na organizacjach społecznych i na samych obywatelach. Na poziomie lokalnym najważniejszymi podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo publiczne są gmina i powiat. W zaspakajaniu tych potrzeb istotna jest współpraca samorządu z policją – główną instytucją dbającą o bezpieczeństwo. Zadania tej formacji, oprócz działań ochronnych i kontrolnych, wykrywania przestępstw czy ścigania sprawców, obejmują inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogennym i współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi. Oprócz działań bezpośrednio wspierających służby działające na rzecz bezpieczeństwa publicznego (np. finansowanie dodatkowych patroli, zakup radiowozów, powołanie straży gminnej) samorządy mogą oddziaływać za pomocą realizowanych inwestycji (np. modernizacja oświetlenia miejsc publicznych, kształtowanie bezpiecznych przestrzeni publicznych, budowa infrastruktury drogowej) czy polityki społecznej (np. przeciwdziałanie bezrobociu, promocja i ochrona zdrowia, pomoc społeczna, polityka prorodzinna, kultura i ochrona dóbr kultury, kultura fizyczna i turystyka). Samorządy powiatowy i gminny wykonują ustawowo również zadania bezpośrednio związane z ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Zadania gminy

Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym porządek publiczny i bezpieczeństwo obywateli oraz ochrona przeciwpożarowa i przeciwpowodziowa, należy do zadań własnych gminy. Tak stanowi art. 4 ust. 1 pkt 15 ustawy z 5 czerwca 1990 r. o samorządzie gminnym (dalej u.s.g.).

W literaturze podkreśla się, że zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego nie należy rozpatrywać wyłącznie poprzez pryzmat polityki kryminalnej i podejmowania działań interwencyjnych. Obejmuje ono również zadania z zakresu ograniczania pośrednich przyczyn stanowiących podłoże przestępczości oraz patologii społecznych, np. działania w obszarze edukacji, wychowania, ochrony zdrowia, rozwoju gospodarczego, przeciwdziałania bezrobociu, narkomanii, alkoholizmowi i przemocy w rodzinach.

Istotnym elementem oddziaływania gminy na zapewnienie porządku i bezpieczeństwa publicznego jest możliwość wydawania przez radę gminy aktów prawa miejscowego o charakterze porządkowym, które mogą przewidywać za ich naruszenie sankcję w postaci kary grzywny. Przepisy porządkowe są ustanawiane przez radę gminy w drodze uchwały.

Zarządzenie wójta

W przypadkach niecierpiących zwłoki może je wydać również wójt (burmistrz, prezydent miasta). Ustawodawca sformułował wymóg, że powyższe zarządzenie musi zostać zatwierdzone na najbliższej sesji rady gminy. Traci ono moc w razie odmowy zatwierdzenia. W takiej sytuacji organ stanowiący jest zobowiązany do określenia terminu utraty jego mocy obowiązującej. Analogiczne uprawnienie posiada również odpowiednio rada powiatu i zarząd.

Organy samorządu mogą wpływać na działalność różnych rządowych służb i inspekcji. Rada gminy, jako organ uchwałodawczy, uzyskała uprawnienie do rozpatrywania informacji o stanie bezpieczeństwa na terenie gminy i ewentualnego wskazywania niezbędnych kierunków działań odpowiednich służb w dziedzinach: ochrony środowiska, bezpieczeństwa sanitarnego, bezpieczeństwa i porządku publicznego. Z kolei wójt (burmistrz, prezydent miasta) w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia społeczności lokalnej może wydawać polecenia służbom i inspekcjom w zakresie bezpieczeństwa lokalnego. Uprawnienie wójta do wydawania tych poleceń odnosi się do sytuacji związanych z powstaniem bezpośrednich zagrożeń: środowiska sanitarnego, sanitarno-weterynaryjnego, pożarowego, bezpieczeństwa i porządku publicznego. Polecenia te mogą zobowiązywać do podjęcia działań zmierzających do usunięcia powstałego zagrożenia. Nie mogą jednak dotyczyć wykonania konkretnych czynności służbowych ani określać sposobu wykonania zadania. Z punktu widzenia ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego na szczególną uwagę zasługują w tym przypadku uprawnienia do żądania od komendanta policji podjęcia działań na rzecz przywrócenia stanu zgodnego z porządkiem prawnym lub podjęcia działań zapobiegających naruszaniu prawa, a także zmierzających do usunięcia zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Żądanie takie nie może dotyczyć czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych oraz czynności z zakresu ścigania wykroczeń. Nie może także dotyczyć wykonania konkretnej czynności służbowej ani określać sposobu realizacji (wykonania) zadania (art. 11 ust. 1 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 43, poz. 277 z późn. zm.).

Wpływ na działalność służb

W odniesieniu do kompetencji władz samorządu gminnego wobec innych organów państwowych odpowiedzialnych za sprawy utrzymania i ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego należy wskazać następujące uprawnienia: pośredni wpływ na działalność sądów powszechnych przez wybór ławników, dysponowanie wieloma kompetencjami wobec policji, ze szczególnym uwzględnieniem prawa do domagania się od organów policji przywrócenia stanu zgodnego z prawem lub podjęcia działań zapobiegających naruszeniu prawa, wnioskowanie o wspólne podjęcie działań na rzecz ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego (art. 3 i art. 8 ustawy o Policji), opiniowanie obsady określonych stanowisk w policji (art. 6 i art. 8 ustawy o Policji), zapoznawanie się z rocznymi sprawozdaniami i informacjami na temat stanu porządku i bezpieczeństwa (art. 10 ustawy o Policji), żądanie nadzwyczajnych sprawozdań o stanie porządku i bezpieczeństwa w gminie w razie zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub niebezpieczeństwa zakłócenia porządku publicznego oraz rozpatrywanie przez radę informacji o stanie bezpieczeństwa na terenie gminy i ewentualne wskazywanie niezbędnych kierunków działania w tym zakresie.

Wójt (burmistrz, prezydent miasta), sprawując władzę w gminie, ponosi odpowiedzialność za prawidłowe i skuteczne wykonywanie funkcji państwa, przede wszystkim w sferze bezpieczeństwa wewnętrznego, spokoju i porządku publicznego, przestrzegania prawa, a także w stanach nadzwyczajnych, takich jak klęska żywiołowa, zaburzenia społeczne, kryzys wewnętrzny.