Jednym z trzech podmiotów odpowiedzialnych za wykonywanie zadań w dziedzinie ochrony interesów konsumentów wskazanych w art. 37 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej „ustawa”) oraz w odrębnych ustawach jest samorząd terytorialny. Przepis ten nie precyzuje jednak, o jaki szczebel samorządu chodzi. Dlatego należy odwołać się do pragmatyk ustrojowych. Z treści art. 4 ust. 1 pkt 18 ustawy o samorządzie powiatowym wynika, że powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie ochrony praw konsumenta. Natomiast zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 12 ustawy o samorządzie województwa ta jednostka wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim w zakresie ochrony praw konsumentów określone ustawami.

Przepisy ustaw o samorządzie powiatowym oraz samorządzie województwa nie precyzują, w jaki sposób samorządy tych szczebli wykonują te zadania. Odsyłają w tym zakresie do odrębnych ustaw. Przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w sposób szczegółowy regulują zadania samorządu powiatowego. Jedynie art. 38 ustawy, dotyczący edukacji, przyznaje kompetencję także innym szczeblom samorządowym.

Edukacja konsumencka

Jednym z zadań samorządu terytorialnego w zakresie ochrony praw konsumentów jest prowadzenie edukacji konsumenckiej, w szczególności przez wprowadzenie elementów wiedzy konsumenckiej do programów nauczania w szkołach publicznych. Konsekwencją realizacji tego obowiązku powinno być nabycie przez konsumentów odpowiedniego zakresu wiedzy o funkcjonowaniu rynku oraz ukształtowanie świadomości konsumenckiej. Edukacja ta dotyczy zatem znajomości przepisów prawa w omawianym zakresie, umiejętności posługiwania się nimi, promowania postaw racjonalnych wyborów na podstawie informacji i ich krytycznej analizy. Zadanie to zostało nałożone na wszystkie szczeble samorządu terytorialnego. Przepis art. 38 ustawy wskazuje tylko jeden ze sposobów jej realizacji, tj. wprowadzenie elementów wiedzy konsumenckiej do programów nauczania w szkołach publicznych. Pozostawia jednak podmiotowi wykonującemu to zadanie dowolność wyboru właściwej formy.

Na podstawie ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz. U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) samorząd gminny zakłada i prowadzi szkoły podstawowe oraz gimnazja (art. 5 ust. 5), samorząd powiatowy – szkoły ponadgimnazjalne (art. 5 ust. 5a), natomiast samorząd województwa – szkoły ponadgimnazjalne o znaczeniu regionalnym i ponadregionalnym (art. 5 ust. 6). Wskazana powyżej kompetencja poszczególnych szczebli samorządu terytorialnego do zakładania i prowadzenia szkół publicznych nie jest zatem równoznaczna z uprawnieniem w przedmiocie wprowadzania elementów wiedzy konsumenckiej do programów nauczania w szkołach publicznych w rozumieniu ustawy o systemie oświaty. Zgodnie bowiem z art. 22a ust. 3 powyższej ustawy podmiotem odpowiedzialnym za dopuszczenie do użytku szkolnego programów nauczania jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania.

Działania samorządu powinny zatem koncentrować się na szkoleniach dla nauczycieli organizowanych i realizowanych przy współpracy z kuratorami oświaty oraz ośrodkami doradztwa metodycznego. W szczególności pożądane jest prowadzenie przez samorządy działań zmierzających do promowania zajęć edukacyjnych o charakterze międzyprzedmiotowym z zakresu tematyki konsumenckiej w postaci ścieżek edukacyjnych.

Rzecznik konsumentów

Szczególne znaczenie służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty w zakresie informacji i poradnictwa konsumenckiego znalazło wyraz w nałożonym na samorząd powiatowy obowiązku realizacji tego zadania przez specjalną instytucję – powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów. Instytucja ta została utworzona na mocy art. 61 pkt 5 ustawy z 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencja organów administracji publicznej w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. nr 106, poz. 668 z późn. zm.).

Zgodnie z art. 39 ust. 2 ustawy powiaty mogą w drodze porozumienia utworzyć jedno wspólne stanowisko rzecznika konsumentów. Sygnatariuszami tego porozumienia może być nieograniczona liczba powiatów. Utworzenie wspólnego stanowiska nie powinno jednak utrudniać konsumentom dostępu do rzecznika. Porozumienie to, będące rodzajem umowy, musi rozstrzygnąć kwestie dotyczące finansowania wspólnego stanowiska, wpływu danego powiatu na stanowisko rzecznika, a także ustalić, który z powiatów wykonuje wobec rzecznika zadania z zakresu prawa pracy.