Rozbudowana kontrola nad samorządem stanowi dodatkowe źródło wiedzy o jednostkach nadzorowanych. Dzięki temu wojewoda ma większe możliwości zapobiegania powstawaniu stanów sprzecznych z prawem. Skuteczniej może też spełniać jeden z głównych celów nadzoru, tj. wspieranie samorządu poprzez dzielenie się doświadczeniami gromadzonymi przez organy szczebla ponadlokalnego.

Wprawdzie wystąpienia pokontrolne wojewodów nie mają charakteru aktów władczych, nie formułują obowiązków o charakterze merytorycznym, jednakże zmuszają kierowników kontrolowanej jednostki do zajęcia się danym problemem. Podmiot kontrolowany nie musi się podporządkować wskazanym działaniom. Zobowiązany jest jednak zawiadomić wojewodę o przyczynach swojej decyzji.

Kontrola sprawowana przez wojewodę jest kontrolą typową, tzn. że wojewoda jako kontrolujący nie ma możliwości bezpośredniej ingerencji w kształt funkcjonowania konkretnego podmiotu.

Wszczęcie postępowania

Kontrola może być prowadzona jako: kompleksowa, problemowa, sprawdzająca, doraźna, koordynowana albo uproszczona. Z tym że kompleksowej kontroli nie prowadzi się w jednostkach samorządu terytorialnego. Przepisy art. 31–48 ustawy z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie normują kwestię zarządzenia kontroli, jej przebieg i zakończenie oraz uprawnienia kontrolujących. Szczegółową procedurę określa rozporządzenie prezesa Rady Ministrów z 26 czerwca 2009 r. w sprawie kontroli prowadzonej przez wojewodę (Dz.U. nr 106, poz. 884).

Kontrole przeprowadza się na podstawie rocznych planów. Przed wszczęciem czynności kontrolujący mogą zażądać od podmiotu kontrolowanego udostępnienia dokumentów i materiałów dotyczących jego działalności. Czynności przeprowadzają pracownicy komórki do spraw kontroli, a w razie potrzeby inni pracownicy urzędu wojewódzkiego, na podstawie legitymacji służbowej oraz imiennego upoważnienia określającego przedmiot i zakres zadań.

Postępowanie kontrolne może być prowadzone w siedzibie kontrolowanej jednostki samorządowej, w czasie pracy, a jeżeli wymaga tego dobro kontroli – również poza tymi godzinami i w dniach wolnych od pracy. W terminie siedmiu dni przed przystąpieniem do czynności kontrolnych należy zawiadomić kierownika kontrolowanej jednostki samorządowej o:

● przedmiocie i zakresie kontroli,

● terminie rozpoczęcia,

● przewidywanym czasie jej trwania.

Po otrzymaniu tego zawiadomienia kierownik w szczególnie uzasadnionych przypadkach może wnieść, na trzy dni przed rozpoczęciem kontroli, umotywowany wniosek o zmianę jej terminu. Wniosek taki może być wniesiony tylko raz w odniesieniu do zamierzonej kontroli.

Obowiązki pracowników

Pracownicy urzędu są zobowiązani udzielać, w wyznaczonym przez kontrolującego terminie, ustnych lub pisemnych wyjaśnień w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli. Z ustnych wyjaśnień sporządza się protokół.

Odmowa ich udzielenia może nastąpić jedynie w przypadkach, gdy wyjaśnienia mają dotyczyć faktów i okoliczności, których ujawnienie mogłoby narazić na odpowiedzialność karną, dyscyplinarną, z tytułu naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub majątkową wezwanego do złożenia wyjaśnień albo jego małżonka lub osoby pozostającej z nim faktycznie we wspólnym pożyciu, krewnych i powinowatych do drugiego stopnia, albo osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli. Odmowa taka odnotowywana jest w protokole kontroli.

Kontrolujący dokonują ustaleń stanu faktycznego na podstawie dowodów zebranych w toku kontroli. Dowodami są w szczególności dokumenty, rzeczy, oględziny oraz wyjaśnienia i oświadczenia udzielane przez pracowników kontrolowanej jednostki.