rozwiń ›

Wydziedziczenie - tylko gdy winny wyłącznie spadkobierca

Sąd Najwyższy omówił skargi kasacyjnej w sporze między rodzeństwem o zachowek po rodzicach (sygn. I CSK 1992/24). Podkreślił, że zerwanie więzi rodzinnych nie może być przerzucane na ofiarę przemocy, a wydziedziczenie jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy całkowitą odpowiedzialność za zerwanie relacji rodzinnych ponosi spadkobierca. Równocześnie zwrócił uwagę, że pozbawienie prawa do zachowku to najdalej idąca sankcja w prawie spadkowym, dlatego nie może być stosowana automatycznie ani w sposób niesprawiedliwy.

Podstawa prawna

Art. 1008. Kodeksu cywilnego

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Spór o zachowek po wydziedziczeniu jednej z córek trafił do Sądu Najwyższego

Sprawa dotyczyła testamentów, w których rodzice wydziedziczyli jedną z córek, zapisując cały majątek drugiej. Wydziedziczona córka wystąpiła do sądu z roszczeniem o zachowek, kwestionując skuteczność pozbawienia jej praw spadkowych.

Podstawa prawna

Art. 991. Kodeksu cywilnego

§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Sąd Rejonowy zasądził na jej rzecz ok. 27 tys. zł, jednak po apelacjach obu stron Sąd Okręgowy zwiększył należność do 67 tys. zł wraz z odsetkami liczonymi od dnia wezwania do zapłaty. Sądy obu instancji ustaliły, że w rodzinie dochodziło do przemocy fizycznej i psychicznej ze strony rodziców, a ciężar radzenia sobie z tą sytuacją w dużej mierze spoczywał na starszej córce – wydziedziczonej powódce.

Przemoc w rodzinie a zerwanie więzi – kluczowe ustalenia sądów

Sądy obu instancji ustaliły, że w rodzinie dochodziło do przemocy fizycznej i psychicznej ze strony rodziców. Z kolei ciężar radzenia sobie z tą sytuacją w dużej mierze spoczywał na starszej, później wydziedziczonej, córce. Zdaniem obu instancji, brak więzi uczuciowej z rodzicami nie był skutkiem zawinionego zachowania powódki, lecz konsekwencją dramatycznych warunków rodzinnych.

Sąd Najwyższy: samo powtórzenie przepisów w testamencie nie wystarcza

Pozwana wniosła skargę kasacyjną. Wskazała m.in. na istotne zagadnienie prawne dotyczące tego, czy:

  • wystarczy, by spadkodawca w testamencie dosłownie powtórzył treść art. 1008 k.c.,
  • czy też musi wskazać konkretne zachowania spadkobiercy, które uzasadniają wydziedziczenie.

Sąd Najwyższy jednoznacznie potwierdził utrwaloną linię orzeczniczą: wydziedziczenie musi być nie tylko nazwane, ale realnie uzasadnione, tak aby sąd mógł zweryfikować, czy rzeczywiście doszło do spełnienia przesłanek ustawowych. Brak wskazania konkretnych faktów uniemożliwia skuteczną ocenę ważności wydziedziczenia.

Wyłączna wina spadkobiercy – warunek skutecznego wydziedziczenia

Równocześnie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że zgodnie z utrwalonym w Polsce orzecznictwem, wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zerwanie kontaktów i więzi rodzinnych nastąpiło wyłącznie z winy spadkobiercy. Zaznaczył równocześnie, że pozbawienie zachowku nie może służyć sankcjonowaniu ofiar przemocy ani maskowaniu odpowiedzialności rodziców.

Podstawa prawna

  • Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
  • Postanowienie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 31 lipca 2025 r., sygnatura akt I CSK 1992/24