Decyzje administracyjne dotknięte najcięższymi wadami są eliminowane z obrotu prawnego w trybie stwierdzenia nieważności. Zastosowanie tej instytucji zależy jednak od charakteru konsekwencji prawnych wywołanych wadliwą decyzją.

Skutki decyzji

Ostateczna decyzja administracyjna stwierdzająca nieważność innej decyzji znosi wszelkie konsekwencje prawne, jakie powstały od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji nieważnej.

Powyższe rozwiązanie wynika z przyjętego przez ustawodawcę założenia, że decyzje pomimo poważnych wad mogą spowodować w obrocie prawnym skutki prawne. Wówczas nie zawsze możliwe jest wyeliminowanie decyzji z mocą od dnia jej wydania (ex tunc).

W sytuacjach, gdy nie można stwierdzić nieważności decyzji, organ wskazuje, że wydana ona została z naruszeniem prawa. Podkreślić jednak należy, że stwierdzenie, iż decyzja została wydana z naruszeniem prawa nie powoduje że przestaje ona być wadliwa. Nadal jest ona dotknięta ciężką wadą, jednak nie można jej wyeliminować z obrotu prawnego z powodu wystąpienia nieodwracalnych skutków prawnych (wyrok WSA w Warszawie z 13 kwietnia 2010 r. I SA/Wa 164/10, niepublikowany). Pojęcie to odnosi się do takich skutków prawnych oraz faktycznych mających miejsce w rzeczywistości społecznej, które powodują niemożność powrotu do stanu poprzedniego. Na płaszczyźnie prawa administracyjnego przesłankę tę należy rozpatrywać poprzez uwzględnienie możliwości odmiennego uregulowania sytuacji prawnej jednostki od tej, która została ukształtowana decyzją dotkniętą wadami wyliczonymi w art. 156 par. 1 k.p.a. (wyrok WSA w Krakowie z 6 kwietnia 2009 r., II SA/Kr 1213/08, niepublikowany).

Brak właściwości organu

W literaturze wskazuje się, że jeżeli do odwrócenia skutków prawnych decyzji dotkniętej wadą nieważności niezbędne są działania, których organ administracyjny z braku podstawy prawnej nie może podjąć, nie może wydać aktu administracyjnego indywidualnego ani nie może wszcząć postępowania administracyjnego, to skutek prawny ma cechę nieodwracalnego. Z kolei w przypadku, gdy skutki prawne decyzji mogą być zniesione w drodze postępowania administracyjnego, oznacza to, że nie mają one charakteru nieodwracalnego.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 26 października 2010 r. (I OSK 63/10, Lex nr 74527) wyjaśnił, że nieodwracalność skutków prawnych decyzji musi być rozpatrywana w zakresie obowiązujących przepisów k.p.a. oraz przepisów prawa materialnego stosowanych przez organ administracyjny. Odwracalność lub nieodwracalność skutku prawnego określonego aktu należy rozpatrywać, mając na uwadze zakres właściwości organów administracji publicznej oraz ich kompetencję. Skutek prawny będzie nieodwracalny, jeśli jego cofnięcie, zniesienie, odwrócenie wymaga takich działań, do których organ administracji publicznej nie ma umocowania ustawowego, czyli nie może skorzystać z drogi postępowania administracyjnego i stosować formy aktu indywidualnego. Decyzja wywołuje nieodwracalny skutek prawny, gdy ani przepis prawa materialnego, ani też przepisy procesowe stanowiące podstawę działania organu administracji publicznej nie czynią danego organu właściwym do cofnięcia tego właśnie skutku przez wydanie decyzji.

Generalnie nieodwracalność skutków prawnych dotyczy trzech sytuacji:

● przestał istnieć przedmiot, którego prawo dotyczyło (dokonano zniszczenia rzeczy, której nie można odtworzyć),

● podmiot, któremu prawo przysługiwało, utracił zdolność do zachowania tego prawa (np. pozbawiono osobę uprawnień, których nie można przywrócić czy to z uwagi na utratę pewnych kwalifikacji przez tę osobę, czy też ze względu na zmianę stanu prawnego),

● nastąpiła zmiana stanu prawnego, np. wygasła instytucja stanowiąca źródło prawa.