Tak zwana małżeńska spółka cywilna jest częstą formą prowadzenia działalności gospodarczej przez obojga małżonków. Stosunek spółki cywilnej uregulowany jest w art. 860-875 kodeksu cywilnego. Plusem prowadzenia działalności przez małżonków w tej formie jest prosta struktura organizacyjna, uproszczenia podatkowe oraz rachunkowe i obdarzenie się przez wspólników zaufaniem, co sprzyja efektywnemu prowadzeniu działalności.

Postępowanie rozwodowe

Wspólność majątkowa powstaje między małżonkami z chwilą zawarcia małżeństwa i obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jego trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich - jest to tzw. majątek wspólny. Zdarzyć się może, iż małżonkowie przedsiębiorcy z różnych powodów decydują się na rozwód oraz związany z tym podział majątku wspólnego. Wówczas, zgodnie z art. 58 par. 3 kodeksu rodzinnego, na wniosek jednego z małżonków sąd już w wyroku rozwodowym może dokonać podziału majątku wspólnego.

Takie rozwiązanie jest możliwe, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu rozwodowym.

Zgodnie z art. 567 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego w postępowaniu o podział majątku wspólnego, po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga także o ustaleniu nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego, lub odwrotnie, podlegają zwrotowi. Jako że podziałowi ulega majątek wspólny małżonków prowadzących spółkę cywilną, kluczowe jest określenie, co wchodzi do tego majątku, a co należy do majątku osobistego każdego z nich. Istotna dla tej problematyki jest znowelizowana treść art. 33 ust. 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (weszła w życie z 20 stycznia 2005 r.), zgodnie z którym do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Tym składnikiem należącym do majątku osobistego będą zgodnie ze znowelizowanym art. 33 ust. 3 prawa majątkowe wynikające z uczestnictwa małżonka w spółce cywilnej.

Majątek wspólny i osobisty

Sytuacja może dodatkowo komplikować się, jeśli spółka, jeszcze przed nowelizacją z 20 stycznia 2005 r., nabyła np. samochód, zarejestrowany podczas trwania wspólności majątkowej na wspólników (małżonków) spółki (współwłasność auta w częściach na każdego z małżonków). W takiej sytuacji, zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej nakazującej stosować nowe przepisy, także do stosunków majątkowych małżonków powstałych przed jej wejściem w życie składnik majątku (np. połowa wartości auta) objęty wcześniej małżeńską wspólnotą ustawową obecnie zwiększa majątek osobisty małżonka. Jednakże udział małżonka w omawianej własności samochodu będzie brany przez sąd pod uwagę podczas podziału majątku dorobkowego, gdyż powstał on z tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka.

Ustalenie majątku dorobkowego

Stosownie natomiast do art. 45 par. 1 zd. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Nie chodzi tu więc o wydatki na kupno przedmiotu majątkowego (np. auta), ale bierze się tu pod uwagę wydatki na remonty, konserwację, wymianę zużytych elementów na nowe.

Ponadto, jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z 15 września 2004 r. (III CZP 46/04), wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.o., stosowanego w drodze analogii.